Get Adobe Flash player

Κατοικίες-Ρυμοτομία

Κατοικίες

Τα οικοδομικά τετράγωνα του Πειραιά, με άξονα Β-Ν, περιλάμβαναν 2 σειρές ίσων οικοπέδων εμβαδού 241 μ . Σ' αυτόν το χώρο δημιουργήθηκε ο τύπος του πειραϊκού σπιτιού, ο οποίος παρουσίαζε φυσικά κάποιες παραλλαγές, που οφείλονταν κυρίως σε επεμβάσεις των ενοίκων. Στην εξωτερική όψη του σπιτιού, που ήταν πολύ απλή, προστατευμένη από μια εσοχή, βρισκόταν η είσοδος που οδηγούσε σε μια εσωτερική υπαίθρια αυλή. Απευθείας με το δρόμο επικοινωνούσαν επίσης καταστήματα, που είχαν την είσοδο τους δίπλα σ' εκείνη των σπιτιών.

Κατά μήκος της αυλής, που είχε διαστάσεις 5χ11,5μ., βρίσκονταν στάβλοι, εργαστήρια, ο φούρνος αλλά και ο "ανδρών", ο χώρος όπου ο οικοδεσπότης παρέθετε τα συμπόσια. Σε αντίθεση με τους άλλους χώρους του σπιτιού, το δάπεδο εδώ ήταν συνήθως διακοσμημένο με βοτσαλωτό. Οι διαστάσεις του δωματίου αλλά και η έκκεντρη θέση της πόρτας μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι είχε χώρο για 7 κλίνες. Στο βάθος της αυλής, στη βόρεια πλευρά της, για να προστατεύονται από τους κρύους βοριάδες, βρίσκονταν οι κυρίως χώροι κατοίκησης.

Μια στοά με ξύλινα υποστυλώματα παρείχε επιπλέον προστασία από τον ήλιο και τη βροχή στον οίκο, το δωμάτιο που περνούσε τις περισσότερες ώρες της η οικογένεια. Στο κέντρο του χώρου αυτού υπήρχε εστία και στην οροφή άνοιγμα για τη διαφυγή του καπνού. Επειδή την κλασική εποχή τα σπίτια δεν είχαν χώρο ειδικά διαμορφωμένο για μαγειρείο, εκεί, σε κινητές πυροστιές, θα γινόταν και η παρασκευή του φαγητού. Δίπλα στον οίκο υπήρχαν διάφοροι άλλοι βοηθητικοί χώροι, ενώ τα υπνοδωμάτια βρίσκονταν στον επάνω όροφο και επικοινωνούσαν με εσωτερική ξύλινη σκάλα. Κάτω από την αυλή υπήρχε δεξαμενή, όπου συλλέγονταν τα όμβρια ύδατα.

Δεδομένου ότι στην πόλη δεν υπήρχε δίκτυο παροχής νερού, οι κάτοικοι του σπιτιού χρησιμοποιούσαν το νερό της βροχής, το οποίο αντλούσαν από ένα πέτρινο στόμιο που βρισκόταν συνήθως στη γωνία κοντά στον οίκο. Σε μια τέτοια απλή κατοικία έμενε και ο ίδιος ο αρχιτέκτονας της πόλης, ο Ιππόδαμος.

Με την πάροδο του χρόνου ο τύπος αυτός του σπιτιού εξελίχθηκε.

Ήδη από την ελληνιστική εποχή και όσο απομακρυνόμαστε από την εποχή της δημοκρατίας, οι αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες γίνονται εμφανέστερες και στις κατοικίες. Οι πλούσιοι κατέχουν πλέον σπίτια που καταλαμβάνουν από δύο οικόπεδα έως και ένα ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο και αναπτύσσονται γύρω από μια περίστυλη υπαίθρια αυλή, το αίθριο, προαναγγέλλοντας τον τύπο της "δηλιακής οικίας". Από την άλλη πλευρά, τα πλήθη των φτωχών και προσωρινών κατοίκων στοιβάζονται σε ενοικιαζόμενα δωμάτια μεγάλων κτιρίων που ονομάζονται "συνοικίες" και που δεν είναι τίποτε άλλο από τους προάγγελους των σημερινών πολυκατοικιών.

Ρυμοτομία

Η χερσόνησος που ο Θεμιστοκλής επέλεξε το 493 π.Χ. για επίνειο της Αθήνας δεν ήταν ακατοίκητη. Υπήρχαν εκεί κάποιοι οικισμοί αλιέων και γεωργών, ένας από τους οποίους βρισκόταν στην ανατολική πλευρά της Πειραϊκής και ένας άλλος στις ανατολικές πλαγιές της Μουνιχίας. Αυτός ο τελευταίος μάλιστα αναφέρεται από τους συγγραφείς του 5ου αι. π.Χ. ανεξάρτητα από τον Πειραιά και χωρίς να ταυτίζεται μ' αυτόν. Μεταγενέστερες πηγές, όπως ο Στράβων και ο Παυσανίας, εξακολουθούν να μνημονεύουν τη Μουνιχία ως ανεξάρτητη συνοικία με δική της αγορά.

Το 470-460 π.Χ. ανατέθηκε στον Ιππόδαμο από τη Μίλητο ο σχεδιασμός και η οικοδόμηση της πόλης του Πειραιά. Ο Πειραιάς είναι το μόνο με βεβαιότητα γνωστό έργο του μεγάλου αρχιτέκτονα και πολεοδόμου. Όπως συνέβαινε με όλες τις πόλεις που κτίζονταν από την αρχή και δεν ήταν αποτέλεσμα μιας μακραίωνης οικιστικής εξέλιξης, όπως π.χ. η Αθήνα, ο χώρος διαιρέθηκε σε οικοδομικά τετράγωνα που τέμνονταν κάθετα από παράλληλους δρόμους, προσανατολισμένους ακριβώς στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, ώστε να γίνεται η καλύτερη εκμετάλλευση του φωτός και των ανέμων. Ο Ιππόδαμος όμως δεν αρκέστηκε σ’ αυτό, αλλά εισήγαγε μια σειρά νεωτερισμών, που έκαναν τον Πειραιά ένα πολεοδομικό πρότυπο σε ολόκληρη την αρχαιότητα.

α) Διαχώρισε τις λειτουργίες κάθε τμήματος της πόλης, δημιουργώντας 3 ξεχωριστές ζώνες: τη δημόσια, την ιδιωτική και αυτή των ιερών. Ο διαχωρισμός αυτών των περιοχών γινόταν μάλιστα σαφέστερος με την ύπαρξη «όρων», δηλαδή λίθινων ορόσημων, κάποια από τα οποία σώζονται μέχρι σήμερα.

β) Η χάραξη των οδών έγινε με βάση την πυθαγόρεια θεωρία των αριθμών με αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας αρμονίας που επιδρούσε στους κατοίκους. Υπήρχαν τρεις κατηγορίες οδών: οι «στενωποί», που περιέβαλλαν τα απλά οικοδομικά τετράγωνα και είχαν πλάτος 14 ποδιών (περίπου 5μ.), οι δρόμοι που συνέδεαν τις συνοικίες, πλάτους 25 ποδών (περίπου 8,20μ.) και οι «πλατείες οδοί», που συνέδεαν τα λιμάνια, την αγορά και τις εισόδους της πόλης, πλάτους 45 ποδών (περίπου 15μ).

γ) Στη θετική διάθεση των κατοίκων επιδρούσε όμως κυρίως το γεγονός ότι η πόλη ήταν χαραγμένη σε όμοια οικοδομικά τετράγωνα, το καθένα από τα οποία περιείχε τον ίδιο αριθμό σπιτιών. Κάθε τετράγωνο είχε διαστάσεις 140Χ160 ποδών (40,37Χ47,40μ2) και περιείχε 8 ίσα οικόπεδα διαστάσεων 40Χ70 ποδών (11,87Χ20,31=241μ2), εξασφαλίζοντας στον κάθε πολίτη τον ίδιο ζωτικό χώρο για την καθημερινότητά του. Έτσι ο Πειραιάς γινόταν ακόμη μία φορά ένα ζωντανό παράδειγμα εφαρμογής της ισονομίας ανάμεσα στους κατοίκους της πόλης.